Jeśli od niedawna jesteś użytkownikiem słuchawek dokanałowych, lub dopiero rozważasz ich zakup, ten przewodnik może okazać Ci się pomocny. Znajdziesz w nim wyjaśnienie terminów używanych w opisach słuchawek oraz rady, jak uzyskać z nich najlepsze brzmienie i wyeliminować niekorzystne zjawiska, zmniejszające przyjemność ze słuchania muzyki.
 

Spis treści:

Słuchawki douszne a słuchawki dokanałowe
     Słuchawki douszne
     Słuchawki dokanałowe
Rodzaje przetworników w słuchawkach dokanałowych
     Przetworniki dynamiczne, membranowe
     Przetworniki armaturowe, z kotwicą zrównoważoną
Uszczelnienie kanału słuchowego
Rodzaje nakładek
     Nakładki silikonowe
     Nakładki typu Bi-Flange i Triple-Flange
     Nakładki piankowe
Efekty niepożądane i jak im przeciwdziałać
     Efekt mikrofonowy
     Okluzja, przewodzenie kostne
     Zwiększone wydzielanie woskowiny
Bezpieczeństwo
     Ochrona słuchu
     Ruch uliczny

Słuchawki douszne a słuchawki dokanałowe

Dla większości osób słuchawki douszne i dokanałowe to jedno i to samo. Jaka jest między nimi różnica?

Słuchawki douszne (ang. Earbuds)

Do większości odtwarzaczy przenośnych producenci dołączają średniej jakości tanie słuchawki douszne, popularnie nazywane pchełkami. Słuchawki takie mają spłaszczony kształt i spoczywają płytko w małżowinie usznej. Mają stosunkowo dużej wielkości głośnik membranowy, o podobnej budowie jak głośniki używane w kolumnach.
Szukając analogii do słuchawek nausznych, można powiedzieć, że stanowią one konstrukcję otwartą - powietrze może się swobodnie przemieszczać po obu stronach membrany, a jego ruch nie jest niczym ograniczony. Słuchając muzyki w słuchawkach dousznych bez problemu słyszymy  również dźwięki płynące z otoczenia, a jeśli nastawimy w odtwarzaczu wysoki poziom głośności, również otoczenie może usłyszeć, czego słuchamy :-)

Przykłady słuchawek dousznych

Słuchawki dokanałowe (In-Ear Monitors, IEMs, Canalphones)

Słuchawki dokanałowe są zazwyczaj mniejsze od słuchawek dousznych i mają inny kształt. W odróżnieniu od słuchawek dousznych są wkładane głęboko do kanału usznego - stąd bierze się ich nazwa. Stanowią one odpowiednik nausznych słuchawek zamkniętych - powietrze między słuchawką a błoną bębenkową w uchu nie może (a przynajmniej nie powinno) wydostawać się na zewnątrz. Przy prawidłowo założonych słuchawkach uzyskujemy tłumienie dźwięków z otoczenia na poziomie 20-30 dB. Przetworniki używane w dobrych słuchawkach dokanałowych pozwalają usłyszeć więcej detali w słuchanych utworach nawet przy niższym poziomie głośności. Z kolei niższy poziom głośności pozwala oszczędzać słuch i dłużej cieszyć się ulubioną muzyką.

Przykłady słuchawek dokanałowych

Rodzaje przetworników w słuchawkach dokanałowych

Sercem słuchawki - elementem wytwarzającym dźwięk - jest przetwornik (Driver, Transducer). W słuchawkach dokanałowych stosowane są dwa rodzaje przetworników. Różnią się one budową oraz w znacznym stopniu prezentacją dźwięku.

Przetworniki dynamiczne, membranowe (Dynamic Drivers, Moving Coil Drivers)

Są to przetworniki tego samego typu, jak w słuchawkach dousznych, jednak mają mniejsze rozmiary. Do membrany przetwornika przymocowana jest cewka, przez którą płynie prąd. Cewka ta umieszczona jest w stałym polu wytwarzanym przez magnes przymocowany do obudowy słuchawki. Zmiany prądu płynącego przez cewkę powodują drgania membrany.
Słuchawki z przetwornikiem dynamicznym, podobnie jak duże słuchawki nauszne i kolumny, uzyskują swój właściwy dźwięk dopiero po ich wygrzaniu. Wygrzanie polega najczęściej na podłączeniu słuchawek do źródła dźwięku na kilkadziesiąt godzin. Oczywiście można używać słuchawek bez wygrzewania, prosto po wyjęciu z pudełka i obserwować stopniową poprawę dźwięku.
Dzięki większym rozmiarom membrany, niż w opisanych poniżej przetwornikach armaturowych, przetworniki dynamiczne przeważnie grają bardziej basowo. Z racji mniej skomplikowanej technologii są najczęściej używane w tańszych modelach słuchawek

Przetworniki armaturowe, z kotwicą zrównoważoną (Balanced Armature Drivers)

Przetworniki te działają na nieco innej zasadzie. W stałym polu magnetycznym umieszczony jest ruchomy rdzeń z nawiniętą nań cewką elektryczną. Zmiany prądu płynącego przez cewkę wprawiają rdzeń w ruch. Dopiero drgania rdzenia przenoszone są na membranę, która wytwarza fale dźwiękowe.

Schemat przetwornika armaturowego

Przetworniki armaturowe są zamknięte w metalowej obudowie, eliminującej zakłócenia elektromagnetyczne dochodzące z zewnątrz. Mają bardzo małe rozmiary, co z jednej strony sprawia, że trudniej uzyskać w nich niskie basy, z drugiej umożliwia umieszczenie w jednej słuchawce dwóch lub trzech przetworników. W takim przypadku, podobnie jak w większości kolumn głośnikowych, za odtwarzanie różnych zakresów pasma słyszalnych częstotliwości są odpowiedzialne poszczególne przetworniki. I podobnie, jak w przypadku kolumn możemy mówić o słuchawkach jedno, dwu lub trójdrożnych. Zdarza się, że dwa przetworniki armaturowe są zamknięte we wspólnej obudowie. Tego typu dwudrożny miniaturowy przetwornik jest wykorzystywany w najmniejszych do tej pory wyprodukowanych słuchawkach q-JAYS i Ultimate Ears 700. Głównymi dostawcami przetworników armaturowych do słuchawek różnych producentów są firmy Knowles i Sonion.

Przetworniki armaturowe użyte w słuchawkach d-JAYS (po lewej) i q-JAYS (po prawej)

Przetworniki armaturowe stosowane się przeważnie w słuchawkach z wyższej półki cenowej.
W porównaniu ze słuchawkami z przetwornikiem dynamicznym, zazwyczaj grają mniej basowo, za to odtwarzają dźwięk wierniej w całym paśmie przenoszenia. Słuchawki armaturowe nie wymagają wygrzewania.

Uszczelnienie kanału słuchowego (Seal, Sealing)

Jest to kluczowa kwestia związana z użytkowaniem słuchawek dokanałowych. Konstrukcja tych słuchawek wymaga bowiem całkowitego zamknięcia kanałów słuchowych - dopiero wtedy można wydobyć ze słuchawek ich pełny dźwięk. Najłatwiej słyszalnym efektem niewłaściwego uszczelnienia jest prawie całkowity brak basów.
Najlepsze uszczelnienie kanału słuchowego zapewniają słuchawki dokanałowe robione na miarę (Custom IEM). Pierwszym krokiem w celu uzyskania takich słuchawek jest wizyta u audiologa, który przy pomocy masy plastycznej zdejmuje odciski obu uszu. Odciski po utwardzeniu są przesyłane do producenta, który na ich podstawie wytwarza słuchawki idealnie dopasowane do uszu. Słuchawki takie nie tylko bardzo dobrze grają, ale też zapewniają ich użytkownikowi komfort nawet przy długotrwałym słuchaniu muzyki. Niestety, nie jest to rozwiązanie tanie - cena customów zaczyna się od około tysiąca złotych i rośnie wraz z jakością i ilością użytych w nich przetworników.
Użytkownicy zwykłych słuchawek uniwersalnych (Universal IEM) są skazani na różnego rodzaju wymienne nakładki dołączane do zestawu przez producenta, lub dokupione jako dodatkowe akcesoria. Często zaraz po rozpakowaniu nowych słuchawek doznajemy zawodu słyszcząc, że nie grają tak, jak tego oczekiwaliśmy. W recenzji czytaliśmy, że wybrany przez nas model ma mocny, głęboki bas, a tymczasem tego basu prawie wcale nie słychać. Zamiast zrażać się do słuchawek i pomstować na recenzenta warto poświęcić trochę czasu na dobranie najlepszych nakładek i naukę prawidłowego wkładania słuchawek do uszu. Gdy w końcu uzyskamy odpowiednie uszczelnienie wysiłek ten zaowocuje w postaci dużo lepszego dźwięku i przede wszystkim obiecanych w recenzji basów.

 Rodzaje nakładek (Tips, Eartips, Sleeves)

Słuchawki dokanałowe mogą być wyposażone w wiele rodzajów wymiennych nakładek. Nakładki produkowane są z różnych materiałów, mają różne kształty, rozmiary i kolory.

Nakładki silikonowe (Silicon Tips)

Producenci uniwersalnych słuchawek dokanałowych zazwyczaj dołączają do nich conajmniej trzy pary nakładek silikonowych w różnych rozmiarach, by spośród nich można było dobrać te, które najlepiej uszczelnią kanały uszne. Nakładki takie mają kształt zaokrąglonego kapturka. Ich zaletą jest wysoka trwałość i łatwość utrzymania w czystości - nakładki można zdjąć i umyć bez obawy o zniszczenie. Jest to bardzo istotne ze względu na zachowanie higieny uszu.

Nakładki silikonowe do Audéo PFE z przyrządem do ich czyszczenia

Nakładki typu Bi-Flange i Triple-Flange

Do niektórych słuchawek są dołączane również nakładki silikonowe o kształcie przypominającym nieco choinkę. Składają się one z dwóch lub trzech połączonych ze sobą kapturków o różnej średnicy. Nakładki Bi-Flange mają dwa takie kapturki, Triple-Flange trzy. Można powiedzieć, że nakładka tego typu pełni fukcję dwóch lub trzech zwykłych nakładek silikonowych w różnych rozmiarach. Ich użycie w zasadzie eliminuje konieczność eksperymentowania z różnymi wielkościami nakładek - przeważnie od razu uzyskuje się odpowiednie wypełnienie kanału słuchowego i dobrą izolację akustyczną. Podobnie jak zwykłe nakładki silikonowe łatwo je utrzymać w czystości.
Nakładki Bi-Flange i Triple Flange są dołączane do niektórych modeli słuchawek Shure, Ultimate Ears, Etymotic Research, Sleek Audio, Head Direct i NuForce.

Nakładki typu Triple-Flange firmy Shure

Nakładki piankowe (Foam Tips)

Innym typem nakładek są nakładki z pianki poliuretanowej. Przed założeniem słuchawek pianki roluje się, lub ściska w palcach. Po włożeniu słuchawek do uszu należy je przytrzymać kilka sekund - w tym czasie pianki rozprężają się, dokładnie wypełniając kanał uszny. Po wpływem ciepła panującego w uchu pianka staje się bardzo miękka, co zwiększa komfort użytkowania słuchawek. Czasem, zwłaszcza przy mniejszych i lżejszych słuchawkach, można nawet zapomnieć, że ma się je w uszach. Pianki zazwyczaj dużo lepiej, niż nakładki silikonowe izolują od otoczenia. Nie powodują również nieprzyjemnego efektu zassania słuchawek w uszach, jak to czasem ma miejsce w przypadku nakładek silikonowych.
Większy komfort i lepsza izolacja są okupione niższą trwałością pianek - po pewnym czasie tracą one swoją pierwotną sprężystość i łatwiej ulegają zniszczeniu. Pianki są również trudniejsze do utrzymania w czystości, niż nakładki silikonowe.
Do najbardziej popularnych i uważanych za najlepsze należą pianki Shure i Comply™ firmy Hearing Components. Pianki Shure pasują do słuchawek tej firmy oraz do słuchawek Westone. Pianki Comply™ są wytwarzane w kilku seriach pasujących do większości słuchawek różnych producentów dostępnych na rynku. Dostępne są różne kolory i trzy rozmiary, przy czym rozmiar M jest odpowiedni dla 90% użytkowników.
Niektórzy producenci standardowo dołączają pianki Comply™ do swoich słuchawek. Wśród nich są Ultimate Ears, Westone i Phonak. Inni, na przykład JAYS, w zestawach umieszczają pianki własnej produkcji.

Pianki Comply™ z serii T-400, rozmiar M

Efekty niepożądane i jak im przeciwdziałać

Słuchawki dokanałowe przeważnie górują nad słuchawkami dousznymi dzięki lepszemu dźwiękowi i izolacji. Również lepiej, niż "pchełki", trzymają się w uszach. Mają jednak pewne typowe dla siebie wady, z kórych część można na szczęście wyeliminować.

Efekt mikrofonowy (Microphonics)

Efekt ten powstaje wtedy, gdy przewody słuchawkowe ocierają się o ubranie lub inne przedmioty. Odgłosy temu towarzyszące przenoszą się przez przewód bezpośrednio do słuchawek. Stopień ich uciążliwości zależy od konstrukcji i sztywności użytych przewodów.

Sposobem na wyeliminowanie lub ograniczenie efektu mikrofonowego jest unieruchomienie tych odcinków przewodów, które są wyprowadzone ze słuchawek. Można to zrobić prowadząc przewody wokół uszu (over the ear) i ewentualnie zaciskając je z tyłu głowy lub pod brodą przy pomocy ruchomego pierścienia nasuniętego na przewody. Sposób ten jest zilustrowany na poniższych rysunkach, zaczerpniętych z instrukcji obsługi słuchawek q-JAYS. W przypadku słuchawek o budowie asymetrycznej warto rozważyć zamianę miejscami słuchawki lewej i prawej.

Prowadzenie przewodów wokół uszu

Inną możliwością jest użycie specjalnych prowadnic na przewody (Ear Guides, Ear Guidance). Prowadnice te są nakładane na przewody i zakładane wokół uszu. Materiał, z którego są wykonane, umożliwia dostosowanie ich kształtu do uszu. Prowadnice mają tę dotatkową zaletę, że lepiej przytrzymują słuchawki w uszach, dzięki czemu wygodniejsze jest używanie słuchawek dokanałowych w ruchu.

Poniższe zdjęcia przedstawiają silikonowe prowadnice znajdujące się w zestawie ze słuchawkami Phonak Audeo PFE. Prowadnice te mogą być zakupione oddzielnie i zastosowane do dowolnych słuchawek o podobnej średnicy przewodu.

Prowadnice do słuchawek Phonak Audéo PFE

Okluzja, przewodzenie kostne (Occlusion Effect, Bone Conduction)

Większość dźwięków, które słyszymy, dociera do błony bębenkowej przez kanał słuchowyw wraz z drganiami powietrza. Jednak nie jest to jedyna droga. Okluzja polega na przewodzeniu dźwięków przez tkanki, głównie przez kości czaszki. Efekt ten jest odpowiedzialny za to, że inaczej odbieramy barwę naszego głosu gdy mówimy, a inaczej, gdy odtwarzamy głos wcześniej nagrany.
W normalnych warunkach przy słuchaniu muzyki efekt okluzji jest niedostrzegalny, jednak zmienia się to w przypadku używania słuchawek dokanałowych. Przy całkowitym wypełnieniu kanału słuchowego i dobrej izolacji od otoczenia zaczynamy słyszeć to, co dzieje się wewnątrz organizmu: oddech, bicie serca a nawet szum krwi płynącej w tętnicach. Niestety, nie ma żadnej recepty na tę niedogodność - pozostaje jedynie się do niej przyzwyczaić. Na szczęście przychodzi to całkiem łatwo i po niedługim czasie na wyżej wymienione dźwięki przestajemy zwracać uwagę.

Zwiększone wydzielanie woskowiny

Częste i długotrwałe używanie słuchawek dokanałowych może powodować zwiększenie wydzielania w uszach woskowiny.
By chronić przed nią słuchawki, niektórzy producenci zaopatrują je w wymienne filtry, nakładane na otwory tulejek przetworników. Gdy usłyszymy pogorszenie jakości dźwięku, lub wyraźnie cichsze granie jednej ze słuchawek, należy fitlry wymienić na nowe. Przeważnie filtry są neutralne akustycznie - ich obecność nie powoduje zmiany charakterystyki częstotliwościowej słuchawek. Unikalnym rozwiązaniem zastosowanym przez firmę Phonak są filtry akustyczne - wybierając jeden z trzech rodzajów filtrów można modyfikować brzmienie słuchawek Audéo PFE, akcentując tony niskie, wysokie, lub środek pasma.

Dysza przetwornika słuchawki q-JAYS z założonym filtrem

Firma Hearing Components oferuje rozwiązanie, które pozwala na zabezpieczenie przed woskowiną większości modeli słuchawek, do których pasują pianki Comply™. Pianki z serii oznaczonych symbolem Tx zawierają wbudowane filtry neutralne akustycznie.

Pianki Comply™ z serii Tx-400, w środku lewej pianki widoczny szary filtr

Zwiększone wydzielanie woskowiny może prowadzić do czasowego zatkania kanału słuchowego. W tej sytuacji najlepszym wyjściem jest udanie się do laryngologa, który przy pomocy strzykawki wypłucze z ucha nadmiar woskowiny. Przed wizytą u lekarza można używać środków zmiękczających woskowinę, dostępnych bez recepty w aptekach.

Bezpieczeństwo

Na koniec warto zwrócić uwagę na kwestie związane z bezpieczeństwem przy użytkowaniu słuchawek dokanałowych.

Ochrona słuchu

Słuchawki dokanałowe cechują się najczęściej niską impedancją i wysoką czułością na poziomie 95-105 dB. Sprawia to, że bardzo łatwo mogą być wysterowane praktycznie przez dowolny przenośny odtwarzacz, nie mówiąc już o wzmacniaczach słuchawkowych. Poziom możliwego do uzyskania w nich dźwięku potrafi być groźny dla słuchu. Z tego względu zalecane jest niezbyt głośne słuchanie muzyki (czemu na szczęście sprzyja dobre tłumienie dźwięków dochodzących z zewnątrz). Przed podłączeniem słuchawek do odtwarzacza należy go włączyć i ustawić poziom głośności na minimum. Pamiętajmy też o tym, że nawet słuchając muzyki cicho, warto co jakiś czas wyjąć słuchawki z uszu i pozwolić im odpocząć.

Ruch uliczny

Tłumienie zewnętrznych dźwięków, które stanowi jedną z głównych zalet słuchawek dokanałowych, stanowi ich poważną wadę w sytuacjach, w których może narażać nas i inne osoby na niebezpieczeństwo. Ma to miejsce przede wszystkim w ruchu ulicznym - będąc pieszym należy zachować szczególną ostrożność przy przechodzeniu przez jezdnię. Natomiast używanie słuchawek dokanałowych podczas prowadzenia samochodu lub jazdy rowerem jest - delikatnie mówiąc - co najmniej nierozsądne.

Zdjęcia i rysunki pochodzą z materiałów producentów, oraz ze stron:

http://en.wikipedia.org/wiki/Headphones

http://www.head-fi.org/forum/thread/310723/fyi-basic-guide-to-in-ear-canalphones

http://www.anythingbutipod.com/archives/2007/10/jays-q-jays-review.php

Opisy towarów oraz inne informacje publikowane na stronach sklepu są autorstwa Sonus Mobile i chroni je prawo własności intelektualnej. Jeśli zamierzasz je wykorzystać w swojej stronie, lub w jakikolwiek sposób powielić, przeczytaj informacje o prawach autorskich.